مقدمه

نورپردازی از ارکان اساسی در طراحی فضاهای بیرونی و داخلی باغ‌ها، ویلاها و خانه‌ها است. نور نه تنها نقش کاربردی در روشنایی شبانه دارد، بلکه عنصری تعیین‌کننده در زیبایی، امنیت و احساس فضا ایجاد می‌کند. در طراحی نورپردازی اصولی، توجه به مکان نصب، نوع لامپ، دمای رنگ (کلوین)، شدت نور (لومن)، ارتفاع نصب، نوع پخش نور و هماهنگی با کاربری فضا از الزامات است. این مقاله با استناد به مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان ایران و اصول طراحی منظر، به بررسی راهکارهای اصولی نورپردازی در بخش‌های مختلف فضای سبز، حیاط، نما، درب ورودی و محوطه ویلاها می‌پردازد.

۱. نورپردازی در فضای سبز و باغ

•  نوع لامپ و شدت نور
• برای فضای سبز، استفاده از لامپ‌های LED کم‌مصرف با درجه حفاظت IP65 یا بالاتر توصیه می‌شود. شدت نور در این فضاها نباید زیاد باشد تا چشم را آزار ندهد. نورهای با شدت بین 300 تا 800 لومن مناسب هستند.
•  دمای رنگ مناسب
• نور با دمای رنگ گرم (2700 تا 3000 کلوین) برای فضاهای نشیمن باغ، آلاچیق‌ها و اطراف درختان توصیه می‌شود تا حس آرامش و صمیمیت ایجاد کند. برای مسیرهای حرکتی یا محوطه‌هایی که نیاز به امنیت بیشتری دارند، می‌توان از نورهای خنک‌تر (4000 کلوین) استفاده کرد.
•  موقعیت نصب چراغ‌ها
• چراغ‌های دفنی (In-ground) برای روشن‌کردن تنه درختان و بوته‌ها، چراغ‌های دیواری برای اطراف آلاچیق و چراغ‌های پایه‌دار کوتاه برای مسیرهای پیاده‌روی توصیه می‌شود. نصب چراغ‌ها باید به گونه‌ای باشد که نور به چشم مستقیم برخورد نکند.

۲. نورپردازی حیاط و محوطه‌ی باز

•  تأمین ایمنی و عملکرد
• در حیاط، نور باید امنیت تردد شبانه را تضمین کند. استفاده از پروژکتورهای کوچک LED با سنسور حرکتی در نقاط استراتژیک مانند راه‌پله‌ها، ورودی پارکینگ و مسیرهای اصلی توصیه می‌شود.
• انتخاب نوع لامپ
• لامپ‌های LED با توان 10 تا 30 وات، با پخش نور گسترده و دمای رنگ بین 4000 تا 5000 کلوین انتخاب مناسبی هستند. نور سفید طبیعی در این فضاها بیشترین کارایی را دارد.
• اصول نصب و زاویه تابش
• نصب چراغ‌ها باید به نحوی باشد که سایه‌های مزاحم ایجاد نشود. همچنین زاویه تابش باید تنظیم گردد تا روشنایی به صورت یکنواخت و ملایم پخش شود. استفاده از چراغ‌های وال‌واشر برای دیوارها نیز پیشنهاد می‌شود.

۳. نورپردازی نما و بدنه ساختمان

 زیبایی‌شناسی و تأکید بر فرم

در طراحی نورپردازی نمای ویلا یا ساختمان، هدف اصلی برجسته‌سازی فرم و جزئیات معماری است. استفاده از نورهای نقطه‌ای با زاویه کم (Spot light) برای تأکید بر ستون‌ها، قوس‌ها یا خطوط معماری کاربرد دارد.

 دمای رنگ توصیه‌شده

برای نماها، معمولاً استفاده از نور سفید گرم (3000 تا 3500 کلوین) مرسوم است. در بناهای مدرن، گاهی از نور سفید خنک‌تر (4000 کلوین) نیز استفاده می‌شود.

 نوع چراغ و استاندارد نصب

چراغ‌های خطی (Linear LED) با پروفیل آلومینیومی، وال‌واشرها و چراغ‌های دفنی نما از رایج‌ترین گزینه‌ها هستند. بر اساس مقررات ملی ساختمان، نصب سیستم‌های روشنایی نما باید با رعایت الزامات ایمنی الکتریکی، فاصله مناسب از تأسیسات و محافظت در برابر رطوبت (حداقل IP66) انجام شود.

۴. نورپردازی درب ورودی و مسیرهای دسترسی

 امنیت و شناسایی

درب ورودی و ورودی پارکینگ باید به خوبی روشن باشد تا هم ساکنین و هم مهمانان بتوانند در شب به راحتی مکان ورودی را شناسایی کنند. استفاده از چراغ‌های دیواری یا چراغ‌های با سنسور حرکتی در این محل‌ها توصیه می‌شود.

 رنگ و شدت نور

برای این بخش، نور سفید خنک با دمای 4000 تا 4500 کلوین مناسب است تا وضوح کافی را فراهم کند. شدت نور بین 800 تا 1200 لومن معمولاً کفایت می‌کند.

 نکات ایمنی در نصب

بر اساس مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان، نصب تجهیزات روشنایی در فضای باز باید با استفاده از سیستم ارت، کلید محافظ جان (RCD) و کابل‌کشی با غلاف مقاوم به رطوبت انجام شود.

۵. نورپردازی داخلی ویلا (متصل به فضاهای باز)

 هماهنگی با طراحی داخلی

ورودی‌هایی که از حیاط یا باغ به فضاهای داخلی مانند پذیرایی یا لابی متصل می‌شوند، باید دارای نور ترکیبی باشند. برای مثال، نور گرم 2700 تا 3000 کلوین برای پذیرایی و نور خنک‌تر 3500 کلوین برای راهروها.

 انتخاب نوع منبع نور

استفاده از لامپ‌های سقفی LED، نور مخفی در سقف کاذب و چراغ‌های دیواری در این فضاها رایج است. توصیه می‌شود منابع نوری دارای قابلیت دیمر (تغییر شدت نور) باشند تا با توجه به شب یا روز، تنظیم شوند.

جمع‌بندی و پیشنهادهای کاربردی

1. اصل تطابق با کاربری فضا: نورپردازی باید متناسب با نوع استفاده از فضا، میزان تردد، نوع عناصر موجود (مانند درخت، نیمکت، کف‌سازی) و اهداف زیبایی‌شناسی باشد.
2. رعایت اصول ایمنی الکتریکی: تمام سیستم‌های روشنایی در فضای باز باید بر اساس مقررات مبحث ۱۳ طراحی و اجرا شوند، به‌ویژه در مورد اتصال زمین، حفاظت در برابر برق‌گرفتگی و حفاظت در برابر رطوبت.
3. ترکیب منابع نوری: استفاده از ترکیب نورهای نقطه‌ای، خطی، چراغ‌های دفنی، وال‌واشرها و نور مخفی موجب ایجاد تنوع بصری و درک فضایی بهتر می‌شود.
4. پرهیز از آلودگی نوری: از استفاده بی‌رویه از نورهای با شدت زیاد، رنگ‌های زننده یا نورهایی که به آسمان پرتاب می‌شوند باید اجتناب شود.
5. استفاده از کنترل هوشمند: به‌کارگیری تایمر، فتوسل، سنسور حرکت و کنترل از راه دور به بهینه‌سازی مصرف انرژی و افزایش راحتی کمک می‌کند.

منابع و استانداردها

• مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان ایران: الزامات طراحی، نصب و ایمنی سیستم‌های برق ساختمان، شامل تجهیزات روشنایی در فضاهای داخلی و خارجی.
• استاندارد IEC 60598: درباره چراغ‌های برقی مخصوص فضای باز.
• دستورالعمل‌های طراحی روشنایی منظر (Landscape Lighting Design Guidelines)